Muk’ix imejlel ik’ejlel tyempabil ch’ol tyi AILLA

Jiñi tyempabil ch’ol tsa’bä mejli tyi jump’ej e’tyel wokox yälä National Geographic, mi imejlel ik’ejlel tyi Archivo de los Idiomas Indígenas de Latinoamérica (AILLA). Ilali mi imejlel la’k’el yik’oty la’nich’tyañ: https://ailla.utexas.org/islandora/object/ailla:261383

ailla

Añ cha’k’al ora ty’añ yik’oty video, ts’ibaya ty’añ, ñusaya ty’añ, yik’oty ejtyaltyak. Ta’ mejli jiñi tyempabil ty’añ wokox yälä juñmojty xk’eljuñ yujilobä ch’ol. ajJuan Jesús Vázquez Álvarez yik’oty ajJessica Coon tsa’ ipäsäyob majlel jiñi e’tyel yik’oty xkoltyayajob ajNicolás Arcos López i ajBernabé Vázquez Sánchez.

IMG_6875

Tallertyak tyi Tumbalá yik’oty San Miguel

Tyi junio yik’oty julio, ta’ ktyechelojoñ mel taller tyi Tumbalá yik’oty tyi San Miguel. Tyi Tumbala, ktemalojoñ jiñäch iñusak’iñ mayajob yik’oty ity’añ. Xmel-tallerob jiñäch ajCarol-Rose Little, tyilembä tyi Cornell University, Esteban Mirón, xk’el-juñ tyi Berkeley, Morelia Vázquez Martínez, xk’el-juñ, yik’oty Silvestre Gómez Jiménez, xe’tyel tyi CELALI. Ta’ k’otyiyob tyi taller jiñobäch xkolelob añobä tyi Casa de la Cultura tyi Tumbalá, idirectora Juana Karen Peñate Montejo. Esteban ta’ icha’le ty’añ cha’añ iñusak’iñ mayajob tyi Palenke. Carol-Rose yik’oty Morelia ta’ iyäläyob chuki mi imelob lingwistajob yik’oty ik’äñibal lakty’añ ch’ol. AjSilvestre ta’ icha’le ty’añ cha’añ chuki yom lakmel cha’añ ma’añik mi ibe’sajtyel lakty’añ. Che’ jiñi jk’uxulojoñ tamal yik’oty ta’ kñäch’tya’lojoñ k’ay tyi marimba. Ta’ ujtyi jiñi taller wokolix iyälä Engaged Cornell yik’oty Berkeley University.

Tyi San Miguel, Carol-Rose yik’oty Morelia ta’ ipäsbeyob xk’eljuñob tyi secundaria bajche’ mi its’ijbuñtyel lakty’añ ch’ol. Cha’p’ej k’iñ ta’ imeleyob. Ñaxambä k’iñ ta’ päsbeñtyi ts’ijbaya ch’ol yik’oty bajche’ mi ik’äjñel ts’ujk yik’oty iwäkpejlelä bokal (ä). Icha’p’ejlelbä k’iñ ta’ imeleyob ts’äktyesaya ty’añ i che’ jiñi ta’ ibajñalts’ijbayob iñusak’iñ. Ta’ k’otyiob 120 xk’eljuñob tyi secundaria. Ta’ ujtyi ili taller wokox iyälä Engaged Cornell.

Käñtyesaya cha’añ ELAN tyi CELALI

Tyi 7 de enero, tyi ktyempaloñ kbä tyi CELALI tyi San Cristóbal de las Casas cha’añ mi kmeloñ käñtyesaya cha’añ ELAN. Li ELAN jump’ej k’äñbal cha’añ ñusaya ty’añ yik’oty tyempaya ty’añ. Ta’ k’otyiyob xe’tyelob tyi CELALI, tyi komol tyi ikäñtyisäñtyiyob cha’añ bajche’ mi ik’äñob ELAN. Kome jiñäch ik’äñibal cha’añ mi imejlel imelob iye’tyel. Tyi ipäsbeyob ajMorelia Vázquez Martínez, juñtyikil xk’el-juñ wajalixbä keji ik’äñ ili k’äñbal.

Morelia Vazquez Martinez

Morelia Vázquez Martínez mi ipäsbeñ k’äñbal.

Juñ icha’añbä komolbä ejtyel cha’añ lakty’añ

Jiñi Cornell Arts & Sciences tyi ik’ajtyibeyob bajche’ wol imelob yejtyelob cha’añ lakty’añ ch’ol jiñi xk’eljuñ tyi ITSM yik’oty yujilbä ty’añ ch’ol ajMorelia Vázquez Martínez ila tyi k’ajtyiya tyi pejkäñtyi jiñi wolbä imel idoktorado ajCarol-Rose Little. Ilali mi mejle la’pejkañ jiñi juñ!

more-carol

Morelia Vázquez Martínez yik’oty Carol-Rose Little

Joñoñ José Armando

Jk’a’ba José Armando. Tsa kcha’le ñuk’añ tyi Tijuana, Baja California. Mi kaj kchaleñ k’eljuñ tyi Universidad de California en San Diego, tyi Estados Unidos. Tsa’ jojmi jk’eljuñ cha’añ lingüística yik’oty antropología tyi Cornell University tyi Nueva York. Jiñ lum weñ najtyi weñ tsäñal! Pero orajach ityejchibal kdoctorado tyi San Diego, weñ läk’älix kmajchil tyi Tijuana.

IMG_20180806_125046

Joñoñ tyi San Miguel. Komix kletsel kabäl xajlel cha’an mi kmajlel tyi otyoty.

Tyi enero 2018 juñyajleljax tsa’ majliyoñ tyi San Miguel yik’oty El Campanario, Chiapas cha’añ mi kñop lakty’an. Tsajniyoñ yik’oty kmaestra Carol-Rose Little. ¡Uts’atyäx! Wokolix awäläl tyi pejtyelel cha’an ajMorelia Vázquez Martínez, ajNicolás Arcos Lopez, yik’oty imajchilob. Tsa’ majliyoñ tyi jula’al ixä agosto che’ tsajniyoñ tyi Guatemala cha’añ congreso ik’äba FAMLi5.  Komäch kcha’sujtyel kjulatyañ.

Komtyo kñop lakty’añ cha’añtyo kabäl ty’añ machtyobä kujilik. Weñ utsatyax jiñ ty’an. Mi kñop je’e ty’an ik’äba ja’a kumiai, mu’bä subeñob tyi Baja California. Ktyatyuch kchuchu’ yujilix ty’an ik’äba otomí. Ity’añtyak México tyi kpusik’al.

IMG_20180806_094534

Tyi kusiñaj tyi otyoty tyi San Miguel. Weñ sumuk bu’ul yik’oty mutyun. ¡K’ok’ je’e!

Tayer: Lakty’añ ch’ol tyi la era de la tecnología

Tyi 3 de agosto, 2018, xpäs-juñob yik’oty xk’el-juñob tilemobä tyi UNICH tsa’ ityempäyob ibä tyi Casa de la Cultura, Salto de Agua, Chiapas cha’añ its’ijbuñtyel yik’oty ityempäñtyel lakty’añ. Wä’añ video cha’añ tayer.

Tsa’ ichajpäyob tayer ajCarol-Rose Little (Cornell University) yik’oty ajSilvestre Gómez Jiménez (CELALI). Wokolix yälä Engaged Cornell. Ya’tsa’ tyiliyob je’e ajNicolás Arcos López (UIET) yik’oty ajMorelia Vázquez Martínez (ITSM).

Cha’p’ejlel taller: ts’ijbuñtyel tyi ELAN

Jiñi wolbä ik’elob majlel jiñi proyecto Documentación Ch’ol tyi tyempayob ibä tyi 7 yik’oty tyi 8 cha’añ junio ya tyi CIESAS-Sureste, San Cristóbal de las Casas. Juan Jesús Vázquez Álvarez yik’oty Jessica Coon tyi yäläyob bajche’ mi tyi lojtyeltyak yik’oty mi tsi’jbuñtyeltyak jiñi ty’añ, jiñi Justin Royer yik’oty Sandra Cruz Gómez tyi sub’uyob bajche’ mi mejlel tyi ubiñtyel yik’oty tyi tsi’jbuñtyel jiñi ty’añ ya’ tyi ELAN.

Jiñi xejtyelob wol itsi’jbuñob ty’añ

Jiñi xejtyelob ta’ k’älä tyiliyob tyi Oxolotán, Tabasco (yik’otyob Nicolás Arcos López) yik’oty tyi Yajalón, Chiapas (yik’otyob Bernabé Vázquez Sánchez). Tyi ñaxañbä ejtyel ta’ mejli tyi lojtyel 30 horas ty’añtyak tyi ch’ol. Ichajyajlel ejtyel, mi kaj tyi ubiñtyel yik’oty tyi tsi’jbuñtyeltyak jiñi ty’añtyak utsaty’bä tyi ubiñtyel. Tyi yujtyibal, pejtyel ty’añ mi mejlel laktyaje’ tyi Archive of Indigenous Languages of Latin America (AILLA).

Xejtyelob icha’p’ejlel taller, añobä tyi wi’ipaty’: Bernabé Vázquez Sánchez, Juan Jesús Vázquez Álvarez, Sandra Cruz Gómez, Nicolás Arcos López, Félix López López, Jessica Coon, Justin Royer, Morelia Vázquez Martínez. Ñaxañobä añ: Patricia López Vázquez, Nilda Gúzman López, Lourdes Méndez Sánchez, Matilde Vázquez Vázquez

 

Bajche tyok’el kwets’la majle jiñi xwäläk-ok

María de Jesús Martínez Pérez y Adelaida López Gutiérrez. Licenciatura cha’añ Lengua y Cultura. 6º semestre

Mi yälo’ jiñi bajche’ tyok’el kwets’la majle jiñi xwäläk–ok jiñäch: ja’ ch’ujulbä, yik’oty juñts’ijty xlembal, bararaja’, dadoj, yuty tye’ yik’oty k’eloñij chebä lu añix lakcha’añ iliyi tyi xiñil abälel mi lakpityañ jiñi xwäläk-ok, cha’añ mi laktyemlajbä lakik’oty mi lakchaleñ alas lakik’oty jal mi lakajñel lakik’oty ya’i  mi ke ipäsbeñoñläj ibä bajche’ ñoj yilal mi’ lakäk’eñ ijap li lembal cha’añ mi keñ k’ixñañ chebä ta’ix k’ixña jiñi xwäläk-ok mi kajel tyi weñ uk’el bajche juñtyikil xbijtyal chejbä jiñi xwäläk-ok chejbä ta’ix isätyä’ ijol mi lakweñ säjpäñ mi asubeñ ma’ix mi chañ tyä’lajñety, che jiñi mi chaleñtyel resoj uxsujtyel jiñ abej Maria, uxsujtyel tyatylojoñ a’ñetybä tyi pañchañ yik’oty mi yälel li salmoj 91 che mejku bajche’ ili ma’ix me chaktyälañety. Ta’bä isubul jiñäch xRosaj del Carmen García García ijabilel 36 ch’oyol tyi’ Reforma, Municipio cha’añ Tacotalpa, Tabasco.

Yambä  bajche’ tyok’el kwets’la majle jiñi xwäläk-ok jiñäch cha’añ mi amejlel alok’el mi ajale’ ch’ip tyi ch’a’al paty ya’i mi achokbeñ tyi ch’a’al paty cha’añ li xwäläk-ok mi saty ibä, che mi asäklañ abijlel. Ta’bä isubul jiñäch ajEliseo Martínez Pérez ijabilel  42 ch’oyol tyi Campamento Mirador, Municipio cha’añ Sabanilla, Chiapas.

Yambäj li bajche’ tyok’el kwets’la majle jiñi xwäläk-ok jiñch’añ ke’ mi lakchaleñ tya’ tyi matye’el bajki añety, jiñi atya’ jiñi xwäläk-ok, michujkej tyi ik’ap mi k’añ cha’añ mi xibañ ijol, mi boñej tyi ijol, che’ mi asokñeñ iñatyibal, mi ñätyañ ke cha’añ mi ts’äkañ ibä, cha’añ li xwäläk-ok machbä ikäñal jatyetybä mi asäklañ abijlel, jiñ che’ ta’ix asokol ma’ix chonkol isaklañety, mi ajmelel tyi lok’el  mi atyaj abijlel. Ta’bä isubul jiñäch ajEliseo Martínez Pérez ijabilel 42 años ch’oyol tyi Campamento Mirador, Municipio cha’añ Sabanilla, Chiapas.

Yambäj li bajche’ tyok’el kwets’la majle jiñi xwäläk-ok jiñäch mi laklujsuktyisañ  chukij añ lakcha’añ, mi lakxoje’ tyi’ wäts’al, pats’, pislel, pixol, moral, mi ajluxoje’ wäts’al chaáñ mi amejlel tyi lok’el. Ta’bä isubul jiñäch ajEliseo Martínez Pérez ijabilel 42 ch’oyol tyi Campamento Mirador, Municipio cha’añ Sabanilla, Chiapas.

Yambä’ bajche’ me’ lakwets’la majle jiñi xwäläk-ok, jiñäch ch’añ ma’añ mi tyälañety yom mi amelej  ch’ujel, jiñ muk’bä iñatyaño wajali lakyumoj, mi lakpule’ lakñichim, yom mi amelej jiñi sacrifisiotyak, cha’añ mi ñäch’tyäyel, jiñi imich’, che muki ka’malel tyi chay bätye’el  che’ bä yokej awomjach majlel, yiñ  cha’añ mi mich’añ, che’ mi k’el ke jiñi bätye’el choñkolbä chukej cha’añ añuñsañ k’iñ, cha’añ ik’uxo awalobiloj, jiñi xwäläk-ok ma’añ mi ñijkañ ibä’, che’ yoke woñjach achuke’ cha’añ atsänsañ mi achokej kaytyäl, jiñmeku cha’añ bajki mi  sokej ajol, cha’añ mi sätyety, cha’añ mi yäk’eñety axotye, cha’añ mi akäñe ke petyel añbä tyi matye’el añ iyum.

Jiñ ta’bä isub’u jiñ wäläk ok

Tyi yälä': Claudia Vázquez
Chumul tyi: Nueva Reforma, Tacotalpa, Tabasco.
Tyi imele’ xk’eljuñob: María de Jesús Martínez Pérez  
                       Adelaida López Gutiérrez
Licenciatura cha'añ Lengua y Cultura añob tyi 6º semestre

Tyi wäxakp’ejlel septiemprej tyi jabil 2017 jiñi ixik ik’abaj  xclaudia añ abi tyi yotyoty’ chokolbi ityo’isañ ich’ejew tyi kosinaj  ñaxañ che muxkej majlel tyi wäyel. Jiñ ta’ kaji iñäch’tyañ muk’bäj isu’ibä, chejbi bajche’ chonkol ipok kabäl p’ejtyal ta’ iñatyäl jiñi xClaudia ke ñop’uchumli ke pixiltyo’.

XClaudia ta’ majli iyojch’oñ tyi paty’ iyotyoty’ jiñi  iñup’uchumli cha’añ ik’el mi ts’abältyo jiñ ik’ajklel iyotyoty’ ma’ix bi mach  añ, jiñ iñup’uchumli wäyälo’ixbij.

Ya’i ta’ ochi tyi iyotyoty’ ta’ ibej ñäch’tyä’ chonkolbäj ipok ip’ejty weñ k’añbi ta’ kaji isu ibäk, ta’ ixbi kaji tyi bäk’eñ ta’ abi majli ip’ityisañ jiñi iñox al.

Ta’ isube’ jiñi iñox al ke ya tyi  yok ja’ chonkol isu’ibä p’ejtyak weñ k’ambäl, pej aJorge ma’añ abi chujku ta’ iyubil, jiñ ta’ isubel mi kaj jiñ iyum jiñi yok ja’ (xwäläk ok).

Xclaudia weñ ta’ix bi ochi ibäk’eñ ta’ abi pejkaj lakch’utyaty’ abi isube ¡kch’utyaty’ chukime ke yujtyel!

Ta’ixbi ikäyä iyubiñ jiñ mukbäj isu’ibä tyi sa’ hora ta’ abi kaji iñäch’tyañ jiñ yujkel weñ kälaxbi, ta’bi ichale oñel  ita’bi ityeche’ jiñ imajchiloj yik’oty iñop’uchumli’o.

Jiñ ta’ iyäk’e wokolix yälä’ jiñ xwälä’ ok o jiñ yuñ jiñ yokja’ cha’añ ta’ isubej yik’oty jiñ k’ambäl isu’ibä.

Ts’ijbal 1. Pätybil cha’añ xMaría de Jesús Martínez Pérez.